Biologia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na podstawie programu „Puls życia”

Dział programu

Temat

Poziom wymagań

konieczny

podstawowy

rozszerzający

dopełniający

I. Biologia –
nauka o życiu
1. Biologia jako nauka 

 

 

 

2. Komórkowa budowa organizmów

 

 

 

 

 

 

3. Systematyczny podział organizmów

 

 

Uczeń:określa przedmiot badań biologii jako naukipodaje przykłady dziedzin biologii

wymienia źródła wiedzy biologicznej

wyjaśnia, do czego służą atlasy i klucze

wymienia cechy organizmów żywych

 

 

wskazuje komórkę jako podstawową jednostkę organizacji życia

wymienia struktury budowy komórki roślinnej, zwierzęcej, grzyba i bakterii

wyciąga wnioski dotyczące komórkowej budowy organizmów na podstawie obserwacji preparatów

 

 

 

 

wymienia jednostki klasyfikacji biologicznej

 

Uczeń:potrafi korzystać z poszczególnych źródeł wiedzyrozróżnia próbę kontrolną i badawczą

 

 

 

 

 

 

 

podaje funkcje poszczególnych organelli

posługuje się mikroskopem

wykonuje proste preparaty mikroskopowe

 

 

 

 

 

 

 

 

 

wyjaśnia, czym zajmuje się systematyka

podaje kryteria wyróżnienia pięciu królestw

Uczeń:charakteryzuje wybrane dziedziny biologiiposługuje się właściwymi źródłami wiedzy biologicznej podczas rozwiązywania problemów

 

 

 

 

 

 

odróżnia pod mikroskopem, na schemacie, zdjęciu lub po opisie poszczególne składniki komórki

rysuje obraz widziany pod mikroskopem

wyjaśnia rolę poszczególnych elementów komórki

porównuje budowę różnych komórek

 

 

charakteryzuje dawne sposoby klasyfikacji organizmów

omawia zasady systemu klasyfikacji biologicznej

Uczeń:objaśnia zasadę stopniowego komplikowania się poziomów organizacji życiawykorzystuje atlasy do rozpoznawania pospolitych gatunków organizmów

 

 

 

 

 

omawia budowę i funkcje organelli komórkowych

analizuje różnice między poszczególnymi typami komórek

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ocenia sztuczne i naturalne systemy podziału organizmów

uzasadnia potrzebę klasyfikowania organizmów

II. Jedność i różnorodność organizmów 4. Sposoby odżywiania się organizmów5. Sposoby oddychania organizmów

 

6. Sposoby rozmnażania się organizmów

 

 

określa, czym jest odżywianiewymienia podstawowe sposoby odżywiania się organizmów 

 

 

 

 

 

 

 

określa, czym jest oddychanie

wyjaśnia, na czym polega wymiana gazowa

wskazuje mitochondrium jako miejsce, w którym zachodzi utlenianie

przedstawia oddychanie tlenowe i fermentację jako procesy dostarczające energii

 

 

 

określa, czym jest rozmnażanie

wyróżnia rozmnażanie płciowe i bezpłciowe

podaje przykłady płciowego i bezpłciowego rozmnażania się organizmów

 

omawia różnice między organizmami samożywnymi a cudzożywnymiwymienia czynniki niezbędne do życia organizmów samożywnych i cudzożywnychwymienia substraty i produkty fotosyntezy

wyjaśnia, na czym polega fotosynteza

 

 

omawia różne sposoby oddychania

wymienia przykłady organizmów ilustrujących różne sposoby oddychania

rozróżnia wymianę gazową i oddychanie wewnątrzkomórkowe

 

 

 

 

 

rozpoznaje sposoby rozmnażania się organizmów

wyjaśnia, na czym polega rozmnażanie bezpłciowe

rozpoznaje pączkujące drożdże obserwowane pod mikroskopem

omawia różnice między rozwojem prostym a złożonym

 

 

charakteryzuje różne strategie odżywianiawykazuje różnorodność odżywiania się organizmów cudzożywnychokreśla warunki przebiegu fotosyntezy

ocenia, czy dany organizm jest samożywny, czy cudzożywny

 

 

uzasadnia, że oddychanie jest procesem niezbędnym do życia

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

charakteryzuje rodzaje rozmnażania

ocenia znaczenie przemiany pokoleń

charakteryzuje typy rozwoju zarodka

stosuje w praktyce wiadomości dotyczące rozmnażania wegetatywnego

wykazuje różnice w pobieraniu i trawieniu pokarmów u różnych organizmówwyjaśnia, na czym polega chemosynteza 

 

 

 

 

 

 

wykazuje zależność między środowiskiem życia a budową narządów wymiany gazowej

porównuje oddychanie tlenowe i beztlenowe

omawia znaczenie fermentacji

zapisuje słownie równanie reakcji oddychania tlenowego

 

 

wykazuje związek między sposobem zapłodnienia a środowiskiem życia organizmów

ocenia znaczenie samozapłodnienia

 

III. Bakterie i wirusy. Organizmy beztkanowe 7. Bakterie a wirusy 

 

8. Protisty

 

 

 

9. Glony – przedstawiciele trzech królestw

 

10. Grzyby i porsty

wymienia miejsca występowania bakterii i wirusówrozpoznaje i podaje nazwy form morfologicznych bakterii widocznych na preparacie mikroskopowym lub ilustracji  

 

 

 

 

wymienia miejsca występowania protistów

wymienia grupy organizmów należących do protistów

 

 

 

 

 

 

wskazuje środowisko życia glonów

podaje przykłady organizmów należących do glonów

 

 

 

 

 

 

 

podaje przykłady grzybów i porostów

 

opisuje budowę grzybów

rozpoznaje pleśniaka białego w obrazie mikroskopowym

wymienia sposoby rozmnażania się grzybów

rozpoznaje porosty wśród innych organizmów

podaje charakterystyczne cechy budowy bakterii i wirusówwymienia cechy, którymi wirusy różnią się od organizmówpodaje przykłady bakterii i wirusów

określa znaczenie bakterii w przyrodzie i gospodarce człowieka

 

 

omawia czynności życiowe poszczególnych grup protistów

 

 

 

 

 

 

 

 

wymienia wspólne cechy organizmów zaliczanych do glonów

omawia znaczenie glonów w przyrodzie i gospodarce człowieka

 

 

 

 

 

 

omawia czynności życiowe grzybów

 

podaje przykłady znaczenia grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka

rozpoznaje porosty jako organizmy zbudowane z grzybni i glonu

wyjaśnia, co to jest grzybica

charakteryzuje wybrane czynności życiowe bakteriiwymienia choroby bakteryjne i wirusowe rysuje kształty bakterii obserwowanych pod mikroskopem

 

 

 

 

 

charakteryzuje poszczególne grupy protistów

wykazuje chorobotwórcze znaczenie protistów

 

 

 

 

 

 

wyjaśnia, że glony to grupa ekologiczna, do której należą przedstawiciele trzech królestw

omawia wybrane czynności życiowe glonów

 

 

 

 

 

charakteryzuje budowę grzybów owocnikowych

 

omawia sposoby rozmnażania się grzybów

analizuje znaczenie grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka

wykonuje i opisuje rysunek wskazanych grzybów

 

ocenia znaczenie bakterii i wirusówokreśla warunki tworzenia się przetrwalnikówocenia rolę bakterii jako symbiontów i destruentów

 

 

 

 

 

 

 

porównuje czynności życiowe poszczególnych grup protistów

wymienia choroby wywoływane przez protisty

rozpoznaje pod mikroskopem, rysuje i opisuje budowę przedstawicieli protistów

 

 

analizuje wpływ zakwitów glonów na inne organizmy w środowisku

ocenia znaczenie glonów w przyrodzie i gospodarce człowieka

wyjaśnia zależność
między głębokością a występowaniem określonych grup glonów

 

 

wykazuje znaczenie mikoryzy dla grzyba i rośliny

określa znaczenie poszczególnych komponentów w budowie plechy porostu

proponuje sposób badania czystości powietrza, znając wrażliwość porostów na zanieczyszczenia

rozpoznaje i podaje nazwy różnych form morfologicznych porostów

IV. Świat roślin 11. Tkanki roślinne 

 

12. Budowa i funkcje korzenia

 

13. Budowa i funkcje łodygi

 

14. Liść – wytwórnia pokarmu

 

 

15. Mszaki

 

 

16. Paprotniki
17. Rośliny nagonasienne
18. Rośliny okrytonasienne

 

wyjaśnia, czym jest tkankapodaje przykłady tkanek roślinnychwskazuje na ilustracji komórki tworzące tkankę

 

 

 

 

wymienia podstawowe funkcje korzenia

rozpoznaje systemy korzeniowe

 

 

 

 

 

omawia funkcje łodygi

podaje nazwy elementów budowy zewnętrznej łodygi

 

 

wymienia funkcje liści

rozpoznaje elementy budowy liścia

rozpoznaje liście pojedyncze i złożone

 

 

 

 

wymienia miejsca występowania mszaków

podaje nazwy organów mszaków

 

 

 

wymienia miejsca występowania paprotników

rozpoznaje organy paproci

rozpoznaje paprotniki wśród innych roślin

 

 

wymienia miejsca występowania roślin nagonasiennych

rozpoznaje rośliny nagonasienne wśród innych roślin

 

 

 

 

wymienia miejsca występowania roślin okrytonasiennych

podaje nazwy elementów budowy kwiatu

rozróżnia kwiat i kwiatostan

rozpoznaje rośliny okrytonasienne wśród innych roślin

dokonuje podziału tkanek roślinnych na twórcze i stałewymienia cechy budowy poszczególnych tkanek roślinnychopisuje funkcje wskazanych tkanek

 

 

rozpoznaje modyfikacje korzeni

omawia budowę
zewnętrzną korzenia

rozpoznaje pod mikroskopem tkanki budujące korzeń

 

 

rozpoznaje tkanki budujące łodygę

rozróżnia rodzaje łodyg

 

 

rozpoznaje różne modyfikacje liści

rozpoznaje na preparacie mikroskopowym tkanki budujące liść

rozróżnia typy ulistnienia łodygi

 

 

rozpoznaje mszaki wśród innych roślin

omawia znaczenie mszaków w przyrodzie i gospodarce człowieka

 

 

wyjaśnia rolę poszczególnych organów paprotników

 

 

 

 

wymienia przystosowania roślin nagonasiennych do warunków życia

omawia znaczenie roślin nagonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

 

 

 

wymienia sposoby rozsiewania nasion i owoców

rozróżnia owoce pojedyncze i złożone

omawia znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

charakteryzuje budowę, rozmieszczenie i funkcje poszczególnych tkanek roślinnychwykonuje preparat ze skórki cebuli i rozpoznaje w nim tkankę okrywającą 

 

analizuje budowę wewnętrzną korzenia jako funkcjonalnej całości

charakteryzuje przyrost na długość

rysuje różne systemy korzeniowe

 

 

rysuje schematycznie przekrój poprzeczny i podłużny łodygi

 

 

rozpoznaje rodzaje unerwienia liści

omawia funkcje poszczególnych modyfikacji liści

 

 

 

 

analizuje cykl rozwojowy mszaków

rysuje mech i podpisuje jego organy

 

 

 

analizuje cykl rozwojowy paproci

charakteryzuje skrzypy, widłaki i paprocie

 

 

 

analizuje cykl rozwojowy sosny

rozpoznaje rodzime gatunki nagonasiennych

określa, z jakiego gatunku drzewa lub krzewu pochodzi wskazana szyszka

 

 

omawia funkcje poszczególnych elementów budowy kwiatu

analizuje cykl rozwojowy roślin okrytonasiennych

ocenia znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie i gospodarce człowieka

wykazuje związek budowy wskazanej tkanki z jej funkcjąrozpoznaje i rysuje tkanki widoczne na przekrojach organów roślinnych 

 

 

wyjaśnia sposób pobierania wody przez roślinę

projektuje doświadczenie świadczące o przewodzeniu wody z korzenia do łodygi

charakteryzuje modyfikacje korzeni

 

 

analizuje związek budowy zmodyfikowanych łodyg z ich funkcjami

 

 

analizuje funkcje poszczególnych elementów budowy anatomicznej liścia

rysuje różne typy ulistnienia łodygi

 

 

 

 

wyjaśnia, dlaczego mszaki są najprostszymi roślinami lądowymi

 

 

 

 

rozpoznaje za pomocą atlasów 5 gatunków rodzimych paprotników

 

 

 

 

dowodzi związku budowy roślin nagonasiennych ze środowiskiem ich życia

 

 

 

 

 

 

 

wykazuje związek budowy kwiatu ze sposobem zapylania

charakteryzuje sposoby rozsiewania nasion i owoców, wykazując związek z ich budową

rozpoznaje 5 gatunków drzew okrytonasiennych występujących w Polsce

 

V. Świat
bezkręgowców
19. Tkanki zwierzęce 

 

 

20. Gąbki i parzydełkowce

 

 

21. Płazińce i nicienie

 

 

 

 

 

22. Pierścienice

 

23. Stwonogi

 

 

24. Mięczaki

 

 

wyjaśnia, czym jest tkankawymienia podstawowe rodzaje tkanek zwierzęcych 

 

 

 

 

 

 

 

 

wyjaśnia, co to są gąbki

podaje miejsca występowania gąbek i parzydełkowców

wymienia charakterystyczne cechy gąbek i parzydełkowców

 

 

wymienia charakterystyczne cechy płazińców i nicieni

rozpoznaje na ilustracji płazińce i nicienie

charakteryzuje tasiemce i glisty jako pasożyty układu pokarmowego

omawia drogi zakażenia pasożytniczymi płazińcami i nicieniami

wyjaśnia, w jaki sposób można ustrzec się przez zakażaniem pasożytniczymi płazińcami i nicieniami

 

 

 

 

rozpoznaje pierścienice wśród innych zwierząt

 

 

 

 

 

 

 

 

rozpoznaje stawonogi wśród innych zwierząt

rozpoznaje na ilustracji przeobrażenie zupełne i niezupełne owadów

 

 

 

rozpoznaje ślimaki, małże i głowonogi wśród innych zwierząt

wymienia charakterystyczne cechy mięczaków

 

określa najważniejsze funkcje poszczególnych tkanek zwierzęcychwymienia rodzaje tkanki łącznejpodaje rozmieszczenie przykładowych tkanek zwierzęcych w organizmie

 

 

 

 

omawia znaczenie gąbek i parzydełkowców w przyrodzie

 

 

 

 

 

 

wskazuje na ilustracji elementy budowy tasiemca

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

wymienia charakterystyczne cechy pierścienic

 

 

 

 

 

 

 

 

wymienia charakterystyczne cechy budowy skorupiaków, owadów i pajęczaków

 

 

 

 

 

wymienia części ciała ślimaków, małży i głowonogów

wymienia narządy oddechowe mięczaków

wskazuje małże jako organizmy produkujące perły

charakteryzuje budowę poszczególnych tkanek zwierzęcychrysuje schemat komórki nerwowej i opisuje poszczególne elementy jej budowyrozpoznaje pod mikroskopem lub na ilustracji rodzaje tkanek

 

 

charakteryzuje wskazane czynności życiowe gąbek i parzydełkowców

wyjaśnia mechanizm ruchu parzydełkowców

 

 

 

 

dowodzi, że tasiemce są przystosowane do pasożytniczego trybu życia

omawia różnice między płazińcami a nicieniami

charakteryzuje wskazane czynności życiowe płazińców i nicieni

 

 

 

 

 

 

 

 

 

charakteryzuje układ krwionośny pierścienic

charakteryzuje wskazane czynności życiowe pierścienic

wykazuje związek budowy pijawki z pasożytniczym trybem jej życia

 

 

charakteryzuje wskazane czynności życiowe stawonogów

dowodzi, że owady są przystosowane do życia w środowisku lądowym

 

 

charakteryzuje wskazane czynności życiowe mięczaków

wyjaśnia zasady funkcjonowania otwartego układu krwionośnego

porównuje budowę ślimaków, małży i głowonogów

opisuje rodzaje tkanki nabłonkowejcharakteryzuje rolę poszczególnych składników morfotycznych krwi 

 

 

 

 

 

 

wykazuje związek budowy gąbek i parzydełkowców ze środowiskiem ich życia

wyjaśnia sposób działania parzydełka

 

 

 

 

charakteryzuje symetrię ciała płazińców

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dowodzi, że pierścienice są bardziej rozwiniętymi zwierzętami niż płazińce i nicienie

 

projektuje doświadczenie wykazujące znaczenie dżdżownic w użyźnianiu gleby

 

dowodzi istnienia związku między środowiskiem życia a narządami wymiany gazowej

 

 

 

 

wykazuje związek budowy mięczaków ze środowiskiem ich życia

charakteryzuje sposoby poruszania się poszczególnych grup mięczaków

 

VI. Świat
kręgowców
25. Porównanie bezkręgowców i kręgowców26. Ryby – kręgowce wodne 

27. Płazy – zwierzęta dwuśrodowiskowe

 

 

 

28. Świat gadów
29. Ptaki – kręgowce latające

 

 
30. Świat ssaków

 

określa pokrycie ciała bezkręgowców i kręgowcówpodaje nazwy elementów szkieletu kręgowców 

 

 

 

 

 

 

 

charakteryzuje ryby

podaje nazwy płetw ryby

rozpoznaje skrzela jako narządy wymiany gazowej

 

 

 

 

 

 

określa środowiska życia płazów

charakteryzuje płazy

wymienia stadia rozwojowe żaby

podaje po dwa przykłady płazów ogoniastych i bezogonowych

 

 

określa środowisko życia gadów

charakteryzuje gady

podaje cztery przykłady gadów występujących w Polsce

 

 

 

 

 

 

charakteryzuje ptaki

wymienia ptaki różnych środowisk

rozpoznaje rodzaje piór ptaków

wymienia elementy budowy jaja

wyjaśnia konieczność migracji ptaków

 

 

 

 

 

omawia charakterystyczne cechy ssaków

podaje przykłady siedlisk zajmowanych przez ssaki

rozróżnia ssaki wśród innych zwierząt

rozróżnia ssaki wodne i lądowe

wymienia narządy zmysłów ssaków

wymienia funkcje szkieletu bezkręgowcówpodaje przykłady szkieletów bezkręgowcówwymienia elementy budowy układu nerwowego bezkręgowców i kręgowców

 

 

 

 

 

wymienia przystosowania ryb do życia w wodzie

określa rodzaj zapłodnienia u ryb

 

 

 

 

 

 

wymienia przystosowania płazów do życia w wodzie i na lądzie

wyjaśnia, na czym polega hibernacja

omawia cykl rozwojowy żaby

 

 

 

wymienia przystosowania gadów do życia na lądzie

omawia znaczenie błon płodowych w rozwoju gadów

wymienia narządy zmysłów gadów

 

 

 

 

 

wymienia przystosowania budowy ptaków do lotu

omawia różnice pomiędzy gniazdownikami i zagniazdownikami oraz podaje ich przykłady

 

 

 

 

 

 

 

 

wyjaśnia rolę gruczołów potowych i włosów w termoregulacji

podaje przykłady gatunków ssaków

rozróżnia uzębienie drapieżnika i roślinożercy

wymienia przystosowania ssaków do zajmowania różnych siedlisk

charakteryzuje poszczególne elementy szkieletu kręgowcówporównuje układ krwionośny bezkręgowców i kręgowców 

 

 

 

 

omawia wybrane czynności życiowe ryb

określa charakterystyczne cechy rozmnażania ryb

wyjaśnia przyczyny wędrówek ryb

rozpoznaje przedstawicieli ryb i wskazuje ich cechy

 

 

omawia wybrane czynności życiowe płazów

charakteryzuje płazy ogoniaste i bezogonowe

rozpoznaje przedstawicieli płazów i wskazuje ich specyficzne cechy

 

 

 

omawia wybrane czynności życiowe gadów

charakteryzuje funkcje poszczególnych błon płodowych

rozpoznaje przedstawicieli gadów i wskazuje ich specyficzne cechy

 

 

 

 

określa środowisko życia ptaka na podstawie budowy jego kończyn

określa rodzaj pobieranego przez ptaka pokarmu na podstawie budowy jego dzioba

omawia wybrane czynności życiowe ptaków

rozpoznaje przedstawicieli ptaków i wskazuje ich specyficzne cechy

 

 

charakteryzuje funkcje skóry

omawia zalety pęcherzykowej budowy płuc

porównuje budowę ssaków wodnych i lądowych

ocenia znaczenie ssaków w życiu i gospodarce człowieka

porównuje budowę układu nerwowego bezkręgowców i kręgowców 

 

 

 

 

 

 

 

charakteryzuje wymianę gazową u ryb

porównuje układ krwionośny ryby i dżdżownicy

 

 

 

 

 

wykazuje związek trybu życia płazów z ich zmiennocieplnością

wykazuje związek budowy płazów ze środowiskami ich życia

 

 

 

 

analizuje pokrycie ciała gadów w aspekcie ochrony przed utratą wody

wykazuje związek budowy gadów ze środowiskiem ich życia

wykazuje związek między sposobem rozmnażania i typem rozwoju a środowiskiem życia gadów

 

 

charakteryzuje poszczególne elementy budowy jaja

wykazuje związek między przebiegiem wymiany gazowej u ptaków a ich przystosowaniem do lotu

 

 

 

 

 

 

 

projektuje doświadczenie wykazujące wydzielniczą i wydalniczą funkcję skóry

wykazuje związek między funkcjonowaniem poszczególnych narządów zmysłów a trybem życia

 

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na podstawie programu „Puls życia”

 

I. Organizm człowieka. Skóra – powłoka organizmu

Organizm człowieka jako funkcjonalna całość Uczeń:wymienia dziedziny biologii zajmujące się budową
i funkcjonowaniem człowieka
wskazuje komórkę jako element budulcowy ciała człowieka

wylicza układy narządów człowieka

 

Uczeń: klasyfikuje człowieka do królestwa zwierzątopisuje podstawowe funkcje poszczególnych układów Uczeń:opisuje cechy różniące człowieka od innych zwierzątwyjaśnia, na czym polega homeostaza

 

Uczeń:opisuje hierarchiczną budowę organizmu człowieka wykazuje, na podstawie dotychczasowych wiadomości, współzależność poszczególnych układów

w organizmie człowieka

 

Budowa i funkcje skóry wymienia podstawowe funkcje skórywymienia wytwory naskórka  podaje funkcje skóry
i warstwy podskórnej
wylicza warstwy skóry 
wykazuje na konkretnych przykładach zależność funkcji skóry od jej budowy opisuje funkcje poszczególnych wytworów naskórka  planuje doświadczenie wykazujące, że skóra jest narządem zmysłu
Higiena i choroby skóry wymienia choroby skórypodaje przykłady dolegliwości skóry omawia zasady pielęgnacji skóry młodzieńczej wyjaśnia konieczność dbania o skóręklasyfikuje rodzaje oparzeń
i odmrożeń
omawia zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku oparzeń
omawia objawy dolegliwości skórywyjaśnia, czym są alergie skórne   proponuje środki do pielęgnacji skóry młodzieńczejocenia wpływ promieni słonecznych na skórę demonstruje zasady udzielania pierwszej pomocy
w przypadku oparzeń

 

II. Aparat ruchu

Budowa szkieletu wskazuje elementy biernego
i czynnego aparatu ruchu
podaje nazwy wskazanych elementów budowy szkieletu
wskazuje na schemacie, rysunku, modelu szkielet osiowy, obręczy i kończyn rozpoznaje różne kształty kości   wyjaśnia sposób działania biernego i czynnego aparatu ruchu wskazuje różnice w budowie kości długiej i płaskiejporównuje kości o różnych kształtach 
Budowa i rola szkieletu osiowego wylicza elementy szkieletu osiowegowymienia elementy budujące klatkę piersiowąpodaje nazwy odcinków kręgosłupa

 

wskazuje na modelu lub ilustracji mózgo-
i trzewioczaszkę
wymienia narządy chronione przez klatkę piersiową wskazuje na schemacie, rysunku, modelu elementy szkieletu osiowego

 

wymienia kości budujące szkielet osiowycharakteryzuje funkcje szkieletu osiowegowyjaśnia związek budowy czaszki z pełnionymi przez nią funkcjami

 

omawia rolę chrząstek
w budowie klatki piersiowej
wykazuje związek budowy odcinków kręgosłupa
z pełnioną przez nie funkcją
 
Szkielet kończyn oraz ich obręczy wymienia elementy budowy obręczy barkowej
i miednicznej
wskazuje na modelu lub schemacie kości kończyn górnej i dolnej wymienia rodzaje połączeń kościopisuje budowę stawu

rozpoznaje rodzaje stawów

odróżnia staw zawiasowy od kulistego

 

wymienia kości tworzące obręcze barkową i miednicznąporównuje budowę kończyny górnej i dolnej charakteryzuje połączenia kości

 

wykazuje związek budowy
z funkcją kończyny dolnej
wykazuje związek budowy obręczy miednicznej
z pełnioną przez nią funkcją
wyjaśnia związek budowy stawu z zakresem ruchu kończyny
Kości – elementy składowe szkieletu opisuje budowę fizyczną kościwskazuje miejsce występowania szpiku kostnego omawia doświadczenie wykazujące skład chemiczny kości charakteryzuje zmiany zachodzące w układzie kostnym wraz z wiekiemomawia znaczenie składników chemicznych w budowie kościopisuje rolę szpiku kostnego

 

planuje doświadczenie wykazujące skład chemiczny kości 
Budowa i znaczenie mięśni wskazuje na ilustracji najważniejsze mięśnie szkieletowe przy pomocy nauczycielawymienia rodzaje tkanki mięśniowejwskazuje położenie tkanki mięśniowej gładkiej
i poprzecznie prążkowanej szkieletowej

podaje warunki niezbędne do prawidłowego funkcjonowania mięśni

 

określa funkcje wskazanych mięśni szkieletowych opisuje budowę tkanki mięśniowejwykonuje rysunek tkanki mięśniowej spod mikroskopu

wyjaśnia na czym polega antagonistyczne działanie mięśni

przedstawia negatywny wpływ środków dopingujących na zdrowie człowieka

 

rozpoznaje mięśnie szkieletowe wskazane na ilustracji opisuje czynności mięśni wskazanych na schemacierozpoznaje pod mikroskopem różne rodzaje tkanki mięśniowej

wyjaśnia warunki prawidłowej pracy mięśni

analizuje przyczyny urazów ścięgien

 

wykazuje związek budowy
z funkcją tkanki mięśniowej
uzasadnia konieczność regularnych ćwiczeń gimnastycznych 
Choroby aparatu ruchu wymienia naturalne krzywizny kręgosłupaopisuje przyczyny powstawania wad postawyprzewiduje skutki przyjmowania nieprawidłowej postawy ciała

wymienia choroby aparatu ruchu

 

rozpoznaje na ilustracji wady postawy wskazuje ślad stopy
z płaskostopiem
opisuje urazy kończyn

omawia zasady udzielania pierwszej pomocy
w przypadku urazów kończyn

 

rozpoznaje naturalne krzywizny kręgosłupawyjaśnia przyczyny wad postawyomawia sposoby zapobiegania deformacjom szkieletu

określa czynniki wpływające na prawidłowy rozwój muskulatury ciała

omawia przyczyny chorób aparatu ruchu

omawia przyczyny zmian zachodzących w układzie kostnym na skutek osteoporozy

wyszukuje informacje dotyczące zapobiegania płaskostopiuwyjaśnia konieczność rehabilitacji po urazachplanuje i demonstruje udzielanie pierwszej pomocy w przypadku urazów kończyn

 

III. Układ pokarmowy

Pokarm – budulec i źródło energii wymienia podstawowe składniki pokarmowewymienia produkty spożywcze zawierające białkopodaje źródła węglowodanów

wylicza pokarmy zawierające tłuszcze

 

klasyfikuje składniki odżywcze na budulcowe
i energetyczne
określa aminokwasy jako cząsteczki budulcowe białek 
omawia rolę składników pokarmowych w organizmieokreśla znaczenie błonnika
w prawidłowym funkcjonowaniu układu pokarmowego
uzasadnia konieczność systematycznego spożywania owoców i warzyw

porównuje pokarmy pełnowartościowe i niepełnowartościowe

charakteryzuje rolę tłuszczów w organizmie

wymienia najważniejsze pierwiastki budujące ciała organizmów

 

wyjaśnia związek między spożywaniem produktów białkowych a wzrostem ciałaporównuje wartość energetyczną węglowodanów i tłuszczówwyjaśnia skutki nadmiernego spożywania tłuszczów

wykazuje kluczową rolę węgla dla istnienia życia

identyfikuje podstawowe składniki pokarmowe z podstawowymi grupami związków chemicznych występujących w organizmach

 

Witaminy, sole mineralne, woda omawia rolę trzech witamin rozpuszczalnych w wodzie
i dwóch rozpuszczalnych
w tłuszczach
podaje rolę dwóch makroelementówwymienia po trzy makroelementy

i mikroelementy

rozróżnia witaminy rozpuszczalne w wodzie
i w tłuszczach
rola wody w organizmie 
charakteryzuje rodzaje witaminprzedstawia rolę i skutki niedoboru witamin A, C, B6, B12, kwasu foliowego, Dprzedstawia rolę i skutki niedoboru składników mineralnych (Mg, Fe, Ca)

omawia znaczenie makroelementów
i mikroelementów
w organizmie człowieka

 

analizuje skutki niedoboru witamin, makroelementów
i mikroelementów
omawia rolę aminokwasów egzogennych w organizmie 
Budowa i rola układu pokarmowego wyjaśnia, na czym polega trawieniewymienia rodzaje zębów
u człowieka
podaje funkcje wątroby
i trzustki

podaje nazwy procesów zachodzących
w poszczególnych odcinkach przewodu pokarmowego

opisuje rolę poszczególnych rodzajów zębówwskazuje odcinki przewodu pokarmowego na planszy lub modelu rozpoznaje wątrobę i trzustkę na schemacie

lokalizuje wątrobę i trzustkę na własnym ciele

 

charakteryzuje zęby człowiekaomawia funkcje poszczególnych odcinków przewodu pokarmowegolokalizuje odcinki przewodu pokarmowego, wskazując odpowiednie miejsca na powierzchni ciała

 

omawia znaczenie procesu trawieniaomawia rolę poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego opisuje procesy trawienia we wszystkich odcinkach przewodu pokarmowego
Higiena i choroby układu pokarmowego wymienia czynniki, od których zależy rodzaj dietyokreśla zasady zdrowego żywieniawymienia choroby układu pokarmowego

 

wskazuje grupy pokarmów na piramidzie żywieniowejprzewiduje skutki złego odżywiania się wyjaśnia, dlaczego należy stosować dietę zróżnicowaną
i dostosowaną do potrzeb organizmu (wiek, stan zdrowia, tryb życia, aktywność fizyczna, pora roku itp.)

określa przyczyny chorób układu pokarmowego

omawia zasady udzielania pierwszej pomocy
w przypadku zakrztuszenia

 

objaśnia pojęcie „wartość energetyczna pokarmu”wykazuje zależność między dietą a czynnikami, które ją warunkującharakteryzuje choroby układu pokarmowego

 

wykazuje zależność między higieną odżywiania się
a profilaktyką chorób układu pokarmowego
przygotowuje wystąpienie na temat chorób związanych
z zaburzeniami w łaknieniu
i przemianie materii
demonstruje i komentuje udzielanie pierwszej pomocy w przypadku zakrztuszenia

 

 

IV. Układ krążenia

Budowa i funkcje krwi podaje nazwy elementów morfotycznych krwiwymienia grupy krwiwylicza składniki biorące udział w krzepnięciu krwi

 

omawia funkcje krwiwskazuje uniwersalnego dawcę i biorcęprzedstawia społeczne znaczenie

krwiodawstwa

 

omawia znaczenie krwicharakteryzuje elementy morfotyczne krwiomawia rolę hemoglobiny

 

 

omawia zasady transfuzji krwiwyjaśnia mechanizm krzepnięcia krwirozpoznaje elementy morfotyczne krwi na podstawie obserwacji mikroskopowej

 

Krwiobiegi wymienia narządy, w których przemieszcza się krewomawia na ilustracji mały
i duży obieg krwi
 
omawia funkcje wybranego naczynia krwionośnegoporównuje budowę i funkcje żył, tętnic i naczyń włosowatychopisuje funkcje zastawek żylnych

 

porównuje krwiobieg mały
i duży
charakteryzuje cel krwi płynącej w małym i dużym krwiobiegu 
rozpoznaje poszczególne naczynia krwionośne na ilustracji wykazuje związek budowy naczyń krwionośnych
z pełnionymi przez nie funkcjami
 
Budowa i działanie serca wskazuje na sobie położenie sercawymienia elementy budowy serca   rozpoznaje elementy budowy serca i naczynia krwionośnego na schemacie (ilustracji z podręcznika)wyjaśnia, czym jest puls  opisuje mechanizm pracy serca omawia fazy pracy sercamierzy koledze puls

podaje prawidłowe ciśnienie krwi u zdrowego człowieka

 

wykazuje rolę zastawek w funkcjonowaniu serca porównuje wartości ciśnienia skurczowego i rozkurczowego  

 

Choroby i higiena układu krwionośnego wymienia choroby układu krwionośnegoomawia pierwszą pomoc
w wypadku krwawień
i krwotoków
 
odczytuje wyniki badania laboratoryjnegowymienia czynniki wpływające korzystnie na funkcjonowanie układu krwionośnegoprzedstawia znaczenie aktywności fizycznej
i prawidłowej diety dla właściwego funkcjonowania układu krążenia

 

analizuje przyczyny chorób układu krwionośnegocharakteryzuje objawy krwotoku żylnego i tętniczego   przygotowuje portfolio na temat chorób układu krwionośnegodemonstruje pierwszą pomoc w przypadku krwotokówprzygotowuje wywiad
z pracownikiem służby zdrowia na temat chorób układu krwionośnego

 

Układ limfatyczny wymienia cechy układu limfatycznegowymienia narządy układu limfatycznego   opisuje budowę układu limfatycznegoomawia rolę węzłów chłonnych   opisuje rolę układu limfatycznego omawia rolę śledziony, grasicy i migdałków  porównuje układ limfatyczny i krwionośny
Odporność organizmu wymienia elementy układu odpornościowegodefiniuje szczepionkę
i surowicę jako czynniki odpowiadające za odporność nabytą
 
wyróżnia odporność swoistą
i nieswoistą, czynną i bierną, naturalną i sztuczną
wyjaśnia, że AIDS jest chorobą wywołaną przez HIV wyjaśnia, na czym polega transplantacja narządów

podaje przykłady narządów, które można przeszczepiać

 

omawia rolę elementów układu odpornościowegocharakteryzuje rodzaje odpornościwyjaśnia sposób działania HIV

 

 

wyjaśnia mechanizm działania odporności swoistejopisuje rodzaje leukocytówodróżnia działanie szczepionki od surowicy

przedstawia znaczenie przeszczepów oraz zgody na transplantację narządów po śmierci

 

V. Układ oddechowy

Budowa i rola układu oddechowego wymienia odcinki układu oddechowegodefiniuje płuca jako miejsce wymiany gazowej   omawia funkcje elementów układu oddechowegoopisuje rolę nagłośni   wyróżnia drogi oddechowe
i narządy wymiany gazowej
wykazuje związek budowy elementów układu oddechowego z pełnionymi funkcjami 
odróżnia głośnię i nagłośniędemonstruje mechanizm modulacji głosu  

 

 

Mechanizm wymiany gazowej wymienia narządy biorące udział w procesie wentylacjidemonstruje na sobie mechanizm wdechu
i wydechu
wskazuje różnice w ruchach klatki piersiowej i przepony podczas wdechu i wydechu przedstawia rolę krwi
w transporcie gazów oddechowych
oblicza ilość wdechów
i wydechów przed i po wysiłku
wyróżnia mechanizm wentylacji i oddychania komórkowegowyjaśnia zależność między ilością oddechów a wysiłkiemopisuje dyfuzję O2 i CO2 zachodzącą w pęcherzykach płucnych

 

interpretuje wyniki doświadczenia na wykrywanie CO2 w powietrzu wydychanymanalizuje proces wymiany gazowej w płucach i tkankach 

 

Oddychanie wewnątrzkomórkowe definiuje mitochondrium jako miejsce oddychania wewnątrzkomórkowegowskazuje ATP jako nośnik energii   zapisuje słownie równanie reakcji chemicznej ilustrujące utlenianie glukozyomawia zawartość gazów
w powietrzu wdychanym
i wydychanym
 
określa znaczenie oddychania wewnątrzkomórkowegozapisuje utlenianie glukozy równaniem reakcji chemicznej omawia rolę ATP w procesie utleniania biologicznego

 

opisuje zależność między ilością mitochondriów a zapotrzebowaniem narządów na energięprzedstawia graficznie zawartość gazów w powietrzu wdychanym i wydychanym
Higiena i choroby układu oddechowego definiuje kichanie i kaszel jako reakcje obronne organizmuwymienia kilka chorób układu oddechowego  wskazuje źródła infekcji górnych i dolnych dróg układu oddechowegookreśla sposoby zapobiegania chorobom układu oddechowegoopisuje przyczyny astmy

omawia zasady postępowania w przypadku utraty oddechu

 

podaje objawy wybranych chorób układu oddechowegowyjaśnia związek między wdychaniem powietrza przez nos a profilaktyką chorób układu oddechowego  wykazuje zależność między skażeniem środowiska
a zachorowalnością na astmę
demonstruje zasady udzielania pierwszej pomocy
w przypadku zatrzymania oddechu
 

VI. Układ wydalniczy

Budowa i działanie układu wydalniczego wymienia przykłady substancji, które są wydalane przez organizm człowiekawskazuje miejsce powstawania moczu pierwotnego na modelu lub ilustracji   wyjaśnia pojęcia „wydalanie” i „defekacja”wymienia drogi wydalania zbędnych produktów przemiany materii   porównuje wydalanie
i defekację
omawia na podstawie ilustracji proces powstawania moczu  
rozpoznaje na modelu lub materiale świeżym warstwy budujące nerkę omawia rolę układu wydalniczego w utrzymaniu homeostazy organizmu  
Higiena układu wydalniczego wymienia choroby układu wydalniczegookreśla dzienne zapotrzebowanie organizmu człowieka na wodę  uzasadnia konieczność regularnego opróżniania pęcherza moczowegoomawia na ilustracji przebieg dializy  omawia przyczyny chorób układu wydalniczego uzasadnia konieczność picia dużych ilości wody podczas leczenia schorzeń nerekocenia rolę dializy
w ratowaniu życia
 

VII. Regulacja nerwowo-hormonalna

Układ hormonalny wymienia gruczoły dokrewne i wydzielane przez nie hormonywskazuje na ilustracji położenie najważniejszych gruczołów dokrewnych  klasyfikuje gruczoły na wydzielania zewnętrznego
i wewnętrznego
wyjaśnia pojęcie „gruczoł dokrewny”wyjaśnia, czym są hormony

 

określa cechy hormonówprzyporządkowuje nazwy gruczołów do wytwarzanych przez nie hormonów przedstawia biologiczną rolę: hormonu wzrostu, tyroksyny, insuliny, adrenaliny, testosteronu, estrogenówomawia znaczenie swoistego działania hormonów  
Działanie układu hormonalnego wymienia skutki nadmiaru i niedoboru hormonu wzrostu wyjaśnia pojęcie „równowaga hormonalna”podaje przyczyny cukrzycy   omawia antagonistyczne działanie hormonów insuliny
i glukagonu
interpretuje skutki nadmiaru
i niedoboru hormonów
 
uzasadnia związek niedoboru insuliny z cukrzycą
Budowa i rola układu nerwowego wymienia funkcje układu nerwowegowymienia elementy budowy ośrodkowego układu nerwowego i obwodowego układu nerwowego rozpoznaje na ilustracji ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy

 

opisuje elementy budowy komórki nerwowejwskazuje przebieg bodźca nerwowego na ilustracji neuronuwyróżnia somatyczny
i autonomiczny układ nerwowy

 

opisuje funkcje układu nerwowegoporównuje działanie układu nerwowego i hormonalnegowykazuje związek budowy komórki nerwowej z pełnioną funkcją

omawia działanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego

tłumaczy rolę regulacji nerwowo-hormonalnej
w utrzymaniu homeostazy
wyjaśnia sposób działania synapsycharakteryzuje funkcje somatycznego
i autonomicznego układu nerwowego

porównuje funkcje współczulnej
i przywspółczulnej części autonomicznego układu nerwowego

 

Ośrodkowy układ nerwowy wskazuje na ilustracji najważniejsze elementy mózgowia wymienia mózgowie i rdzeń kręgowy jako narządy ośrodkowego układu nerwowego   określa mózgowie jako jednostkę nadrzędną
w stosunku do pozostałych części układu nerwowego
wskazuje elementy budowy rdzenia kręgowego na ilustracji  
opisuje budowę rdzenia kręgowegoobjaśnia na ilustracji budowę mózgowia   uzasadnia nadrzędną funkcję mózgowia w stosunku do pozostałych części układu nerwowego
Obwodowy układ nerwowy. Odruchy wymienia rodzaje nerwów obwodowychpodaje po trzy przykłady odruchów warunkowych
i bezwarunkowych
wyróżnia włókna czuciowe
i ruchowe
opisuje na ilustracji drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowymodróżnia odruchy warunkowe i bezwarunkowe

 

wyjaśnia różnice między odruchem warunkowym
a bezwarunkowym
charakteryzuje odruchy warunkowe i bezwarunkoweprzedstawia graficznie drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym
dowodzi znaczenia odruchów w życiu człowiekaprzedstawia rolę odruchów warunkowych w uczeniu się 
Choroby i higiena układu nerwowego wymienia czynniki powodujące strespodaje przykłady trzech chorób spowodowanych stresem  wymienia sposoby radzenia sobie ze stresemwymienia przykłady chorób układu nerwowegoprzyporządkowuje chorobom układu nerwowego charakterystyczne objawy

 

wyjaśnia dodatni i ujemny wpływ stresu na funkcjonowanie organizmuopisuje przyczyny nerwicrozpoznaje cechy depresji analizuje przyczyny chorób układu nerwowegoanalizuje związek pomiędzy prawidłowym wysypianiem się a funkcjonowaniem organizmu. W szczególności omawia wpływ snu na procesy uczenia się
i zapamiętywania oraz na odporność organizmu
 

VIII. Narządy zmysłów

Budowa i działanie narządu wzroku omawia znaczenie zmysłów
w życiu człowieka
rozróżnia w narządzie wzroku aparat ochronny i gałkę oczną wymienia elementy stanowiące aparat ochronny oka

rozpoznaje na ilustracji elementy budowy oka

omawia funkcje elementów budowy oka

opisuje funkcje elementów aparatu ochronnego okawyjaśnia pojęcie „akomodacja”omawia znaczenie adaptacji oka

 

określa funkcje aparatu ochronnego i gałki ocznejwykazuje związek budowy elementów oka z pełnionymi przez nie funkcjamiopisuje drogę światła w oku

wskazuje lokalizację receptorów wzroku

ilustruje za pomocą prostego rysunku drogę światła w oku

omawia powstawanie obrazu na siatkówceplanuje doświadczenie wykazujące reakcje tęczówki na różne natężenie światła  
Ucho – narząd słuchu i równowagi rozpoznaje na ilustracji elementy budowy ucha wymienia funkcje poszczególnych odcinków ucha   wyróżnia ucho zewnętrzne, środkowe i wewnętrznewskazuje położenie narządu równowagi   charakteryzuje funkcje poszczególnych elementów uchaomawia funkcje ucha zewnętrznego, środkowego
i wewnętrznego
 
wyjaśnia mechanizm odbierania i rozpoznawania dźwiękówwskazuje lokalizację receptorów słuchu
i równowagi
wyjaśnia zasadę działania narządu równowagi

 

Higiena oka i ucha wymienia wady wzrokuomawia przyczyny powstawania wad wzrokuomawia zasady higieny oczu

wymienia choroby oczu i uszu

 

rozpoznaje krótkowzroczność i dalekowzroczność na ilustracjidefiniuje hałas jako czynnik powodujący głuchotę   charakteryzuje wady wzrokuwyjaśnia, na czym polega daltonizm i astygmatyzmcharakteryzuje choroby oczu

omawia sposób korygowania wad wzroku

 

 

rozróżnia rodzaje soczewek korygujących wady wzrokuanalizuje, w jaki sposób nadmierny hałas może spowodować uszkodzenie słuchu  
Zmysł powonienia, smaku i dotyku przedstawia rolę zmysłu smaku, powonienia i dotykuwskazuje rozmieszczenie receptorów dotyku, smaku
i powonienia
wymienia podstawowe smaki

wylicza bodźce odbierane przez skórę

 

opisuje kubki smakowe jako właściwy narząd smaku wskazuje miejsce położenia kubków smakowych uzasadnia, że skóra jest narządem dotykuanalizuje znaczenie wolnych zakończeń nerwowych
w skórze

 

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na podstawie programu „Puls życia”

wymagania z biologii dla klasy III w pliku pdf